Beleggen

Riskant risico - Willem Landman

29 mei 2019
Willem Landman
Willem Landman

Docent Beleggingsadvies en Behavioral Finance

Alle blogs van Willem Landman
Beleggen

U doet niets. U zit zielsgelukkig op de bank thuis. De kans dat er iets gebeurt – positief dan wel negatief - is uitermate klein. Risico laat zich immers definiëren als kans x gevolg x blootstelling. Loopt u niet over een tussen twee wolkenkrabbers gespannen draad (blootstelling), dan is er tevens geen kans dat u neerstort (gevolg). Belegt u niet, dan kunt u geen verlies lijden maar ook geen winst maken. Overigens las ik recentelijk dat beleggen veel weg heeft van parachutespringen: je stapt beneden in en boven uit, kunt goed terecht komen maar ook te pletter vallen.

De wetenschap der economie houdt zich bezig met het doen van voorspellingen. Politici en managers willen weten wat de uitkomst van hun beleid kan zijn of welke risico’s zij daarbij lopen. Daarbij maken economen gebruik van modellen die de schijn wekken dat de uitkomsten kloppen en worden vervolgens beslissingen genomen die soms desastreuze gevolgen kunnen hebben. Langzamerhand wordt echter duidelijk dat het individuele gedrag en de optelsom daarvan - de markt - niet te voorspellen is en dat derhalve risico’s ten gevolge van marktontwikkeling eveneens onvoorspelbaar zijn. Dit inzicht dringt nog nauwelijks door in de financiële sector. De complexiteit van de modellen en het ongebreidelde geloof daarin wekken de illusie dat men goed voorbereid ten strijde trekt. De achterliggende uitgangspunten kloppen echter niet. En ten gevolge daarvan worden we telkens geconfronteerd met de ene na de andere crisis. Hoe is deze manier van denken begonnen?


De geschiedenis van voorspellingen

Tot halverwege de 17e eeuw was het oordeel over hetgeen de mens overkwam dat dit de wil van God was. Onder invloed van de Verlichting begint in die tijd het idee te ontstaan dat er weliswaar een God is, maar dat de mens een groot deel van zijn lot zelf in handen heeft. Naast de zich op dat moment in hoog tempo ontwikkelende natuurwetenschappen beginnen wetenschappers te experimenteren met wat dan nog kansberekening heet. Cardano, Huygens, die 'De ratiociniis in ludo aleae' schreef (De berekening van kansspelen), Newton en Pascal, zij allen houden zich bezig met de kansvraag.

Pas in de 18e eeuw verandert de vraagstelling. Niet zozeer staat dan de kans centraal, maar het risico, zoals beschreven door Bernoulli in 'Specimen Theoriae novea de Mensura Sortis' (Een nieuwe theorie over de berekening van risico): “Ieder mens heeft een unieke set van waarden en handelt daarnaar. Het nut van iets is afhankelijk van de specifieke omstandigheden van een mens die een schatting maakt van het risico dat hij gaat lopen. Er is geen reden om te veronderstellen dat het risico waarop door mensen wordt geanticipeerd voor iedereen hetzelfde is."

Wiskundigen als de Moivre en Gauss ontwikkelen vervolgens met waarschijnlijkheidsberekeningen en de theorie van de normale verdeling, het idee dat bepaalde gevolgen te voorspellen zijn. Deze in de natuurwetenschap in hoge mate geldende wetmatigheden worden later getransponeerd naar een gedragswetenschap bij uitstek: de economische wetenschap. Alhoewel één van de grootste economen aller tijden, Keynes, uitvoerig gebruik maakt van wiskundige modellen stelt hij zelf: ”There is little likelihood of our discovering a method of recognizing particular probabilities, without any assistance whatever from intuition or direct judgment… A proposition is not probable because we think it so.”


Is het menselijk gedrag rationeel?

Menselijk gedrag beïnvloedt de werkelijkheid, maar ideeën omtrent de werkelijkheid bepalen tevens het gedrag. Het idee dat de wereld plat zou zijn heeft eeuwenlang het gedrag van mensen bepaald: je ging niet te ver van huis want je liep het risico dat je van de aarde afviel. Bepaling van het mogelijk risico dat men loopt, vindt dus plaats op grond van een vooronderstelling, die in de economie luidt: het menselijk gedrag is rationeel. Hiervan uitgaande is het mogelijk om met behulp van statistische grootheden, op grond van ervaringen uit het verleden, voorspellingen te doen over de toekomst.

Op grond van voortschrijdend inzicht komen met name gedragseconomen tot de conclusie dat het menselijk handelen allesbehalve rationeel is. Maar de behoefte van economen om net zoals in de natuurwetenschappen met meetbare bewijzen te komen, leidt ertoe dat uitgaande van deze vooronderstelling omtrent het menselijke rationele gedrag, modellen werden ontwikkeld, die doorgaans zo complex zijn, dat kritiek vaak wordt gepareerd met het verwijt van onwetendheid aan de kant van de criticasters.

In de afgelopen decennia zijn financiële instellingen in grote problemen gekomen en ten onder gegaan ten gevolge van producten en constructies waarvan zij meenden dat het risico modelmatig te berekenen viel. Opvallend is dat de kennis van wetenschappers als Taleb, die de kwetsbaarheid van statistische methoden waarmee risico’s voorspeld worden aantoonde, door veel bankiers wordt genoemd als een bron van hun beeldvorming over risico. Gevraagd naar in hoeverre deze kennis vertaald wordt in maatregelen moeten zij het antwoord schuldig blijven. Weinig van wat wetenschappers ontwikkelen wordt overgenomen in de financiële sector. Men blijft doorgaan op de oude voet.


Cultuur in de financiële wereld

Het besef, en het niet willen toegeven aan dit besef, dat risico’s van financiële producten niet kwantificeerbaar zijn, heeft te maken met de cultuur in de financiële wereld en de attitude jegens de klant. Oud-topman Jan Timmer van Philips liet zich ooit uit over de achtergronden van deze attitude: “de ongelofelijke arrogantie van de mens die meent dat hij de wereld rondom hem heen kan beheersen!”.

Het overmoedige gedrag en de daaruit voorkomende zinloze financiële producten die de financiële sector in de laatste decennia ontwikkelde en aan het – in hun ogen – onnozele publiek aanbood, brengen niet alleen de financiële sector in gevaar maar vormen een continue bedreiging voor de wereldeconomie. George Möller, verantwoordelijk voor de leergang Financiële Ethiek aan de Rijksuniversiteit Groningen, stelt: “De mannen en vrouwen die achter de knoppen zitten hebben zichtbaar moeite hun morele kompas te synchroniseren met de schaal van de operatie waar ze verantwoordelijk voor zijn”. Joris Luijendijk schreef ooit: “Het is een van mijn ontdekkingen: als je weet hoe zakenbanken hun eigen mensen behandelen, ben je een stuk minder verbaasd over hoe ze de rest van de wereld behandelen.”

Tijdens de verhoren over de kredietcrisis door een Senaatscommissie, werd aan een topman van Goldman Sachs een uitgelekte e-mail voorgelegd waarin door een medewerker denigrerend over klanten werd gesproken. Gevraagd werd wat hij van die mail vond. Hij antwoordde:”Het spijt mij dat deze mail naar buiten is gekomen”. De voorzitter keek verbaasd en stelde hem de vraag: “Dat is het? Het spijt u dat het naar buiten is gekomen?”

De topman voelde aan dat er meer van hem werd gevraagd: “O ja en het had nooit in een e-mail mogen worden gezet.” De verbijsterde voorzitter gaf hem nu een voorzet: “Vindt u het niet van groter belang dat sowieso zo niet over klanten gesproken mag worden in uw onderneming?” De bankier keek verbaasd en zei: “Ja, dat ook natuurlijk.”


Willem Landman is docent Behavioral Finance/Beleggingsadvies aan de Hogeschool van Amsterdam, promovendus aan Nijenrode en wetenschappelijk onderzoeker.

Beleggen met Semmie

Semmie maakt beleggen makkelijk

Wij regelen het beleggingsgebeuren voor je. Met helder inzicht in onze beleggingskeuzes, één duidelijke fee en eerlijk rendement.

Hoe werkt het?

Ook interessant voor jou?

Probeer Semmie uit

Je opent in 5 minuten online een rekening en vanaf €50 kun je ons al uitproberen. Semmie is dagelijks opzegbaar dus je zit nergens aan vast.

Nu starten
Risicoloos beleggen bestaat niet.
Je kunt (een deel van) je inleg verliezen.

© Semmie 2019. Kamer van Koophandel nummer 30226925. Wij zijn te vinden op Generaal Vetterstraat 75C, 1059 BT, Amsterdam.